Rezerwat Beka - raj ptaków między Puckiem a Mechelinkami

Autor zdjęcia: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz

Gdzie leży Beka? Skarb na krawędzi Zatoki Puckiej

Rezerwat Beka znajduje się na zachodnim brzegu Zatoki Puckiej, w gminie Puck, dokładnie tam, gdzie rzeka Reda uchodzi do morza. To właśnie ujściowy odcinek Pradoliny Redy i Łeby, miejsce, które geografowie nazywają Meandrem Kaszubskim. Patrząc na mapę, Beka ciągnie się mniej więcej między Mechelinkami i Rewą od południa a Osłoninem i Pucką Łąką od północy, tworząc szeroki, płaski klin łąk wciśnięty pomiędzy zabudowane już mocno wsie powiatu puckiego. Powierzchnia rezerwatu po zmianach z 2018 roku wynosi 355,60 hektara, ponieważ do pierwotnych około 193 hektarów lądu dołączono pas morskich wód wewnętrznych Zatoki Puckiej. Wokół rezerwatu wyznaczono dodatkowo otulinę o powierzchni blisko 800 hektarów. Cały obszar leży w granicach Nadmorskiego Parku Krajobrazowego i jednocześnie wchodzi w skład dwóch obszarów Natura 2000.

Jeśli ktoś szuka punktu odniesienia, najprościej trafić tu od strony ulicy Morskiej w Rewie. Stąd wystarczy ruszyć pieszo lub rowerem na północ, w stronę charakterystycznej drewnianej wieży widokowej, by w kilkanaście minut znaleźć się w zupełnie innym świecie. Z jednej strony wody Zatoki Puckiej i widok na Półwysep Helski, z drugiej rozległe, falujące w wietrze trawy. Trójmiasto leży tuż za horyzontem, a mimo to tłumów tu nie uświadczysz.

Krótka historia rezerwatu

Historia tego miejsca jest znacznie starsza niż sama ochrona przyrody. Pierwsza pisemna wzmianka o osadzie Beka pochodzi z 1523 roku i dotyczy odbioru drewna spławianego rzeką Redą z Puszczy Darżlubskiej. Z czasem powstała tu typowa kaszubska wioska rybacka, której nazwa wywodzi się prawdopodobnie od słowa „beka”, oznaczającego harpun używany do polowania na foki. Przez kolejne stulecia ziemie te przechodziły z rąk do rąk, należąc między innymi do Wejherów, Radziwiłłów i Sobieskich, a w XIX wieku do angielskiego kupca Aleksandra Gibsone'a oraz rodziny von Below. Co istotne, mieszkańcy od wieków kosili tutejsze łąki i wypasali bydło, a coroczne sztormowe wlewy słonej wody z Zatoki dopełniały reszty. To właśnie ta cicha współpraca człowieka z morzem ukształtowała unikatowe siedliska, które dziś chronimy.

Sama wieś nie przetrwała XX wieku. Po II wojnie światowej tereny były regularnie zalewane, domy bywały odcinane od świata, a mieszkańcy stopniowo się wynosili. Pożar pod koniec lat pięćdziesiątych dopełnił dzieła i osada wyludniła się ostatecznie. Dziś o dawnej Bece przypominają już tylko kamienne fundamenty, kępa starych drzew oraz drewniany krzyż na brzegu Zatoki, przy którym w 2023 roku, w pięćsetną rocznicę pierwszej wzmianki, zamontowano pamiątkową tablicę. Rezerwat w dzisiejszym kształcie powstał na mocy zarządzenia Ministra Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych z 17 listopada 1988 roku, a rok później jego granice doprecyzowano. Paradoksalnie pierwsze lata ochrony nie wyszły Bece na dobre. Wprowadzono tak zwaną ochronę bierną, czyli zakaz użytkowania, co zbiegło się w czasie z wycofaniem się Państwowego Zakładu Hodowli Roślin i Nasiennictwa z Celbowa. Bez krów i bez kosy słone łąki zaczęły szybko zarastać trzciną, a wraz z nimi znikały siedliska najcenniejszych ptaków. Przełom przyniósł rok 1995, kiedy opracowano Plan Ochrony Rezerwatu, oraz rok 1999, gdy zarządzanie terenem przejęło Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków. Od tego momentu Beka znów jest koszona i wypasana, a powrót do ekstensywnej, niemal tradycyjnej gospodarki okazał się jedynym sposobem, by uratować to, dla czego rezerwat w ogóle powstał.

Słone łąki, szuwary i błotniste plaże

To, co najbardziej odróżnia Bekę od innych polskich rezerwatów, kryje się tuż pod stopami. Rosną tu słonawy, czyli wilgotne łąki halofilne, na których utrzymują się rośliny tolerujące zasolone podłoże. Spotkasz tu sit Gerarda, mlecznika nadmorskiego, świbkę morską, babkę nadmorską, sitowca nadmorskiego, ostrzewa rudego, a także coraz rzadszego astra solnego. To zbiorowiska, których w Polsce zostało już naprawdę niewiele, dlatego każdy hektar takiej łąki ma dziś znaczenie europejskie. W północnej części rezerwatu, gdzie podłoże zasilają wody słodkie, krajobraz zmienia się niemal nie do poznania. Pojawiają się młaki niskoturzycowe ze storczykami, w tym stoplamkami i niezwykle rzadkim lipiennikiem Loesela, oraz takie rośliny jak gnidosz błotny czy owadożerny tłustosz pospolity. Pomiędzy łąkami ciągną się szuwary trzcinowe i pasy oczeretu, a bliżej brzegu pojawiają się formacje wydmowe, rokitnik i dzika róża.

Linia brzegowa w Bece nie ma w sobie nic z kurortowej wygody. Zamiast piaszczystej plaży z parawanami zobaczysz wąski, dziki pas piasku, miejscami zarośnięty trawami, a na nim pierze łabędzi, muszle i wyrzucone przez sztormy gałęzie. Część brzegu jest aktywnie cofana przez prądy morskie, a kanał Beka, dawne koryto Redy przerzucone w XIX wieku, niemal co roku trzeba na wiosnę odsypywać z piasku. Krajobraz zmienia się więc nie tylko sezonowo, ale też z roku na rok, i to właśnie ta surowość sprawia, że Beka wygląda dokładnie tak, jak nadmorskie łąki w okolicy Zatoki Puckiej wyglądały setki lat temu.

Ptasi raj - kto tu mieszka, a kto tylko zagląda

Beka to jedna z najważniejszych ostoi ptaków wodno-błotnych w tej części Bałtyku, a jej znaczenie wykracza daleko poza polskie wybrzeże. Dane z monitoringu prowadzonego przez OTOP pokazują, że na wodach Zatoki Puckiej w sąsiedztwie rezerwatu jednorazowo potrafi przebywać nawet około 100 tysięcy ptaków. Część z nich zagląda tu tylko na chwilę, część zostaje na całe miesiące, a niektóre uznały Bekę za swój dom. Wśród gatunków lęgowych, czyli tych, które tu wyprowadzają młode, najczęściej wymienia się:

• ostrygojada - charakterystycznego, czarno-białego siewkowca z pomarańczowym dziobem,
• krwawodzioba, czajkę i kszyka - typowych mieszkańców wilgotnych łąk,
• gęgawę i ohara - kaczki, które dobrze czują się wśród szuwarów i przybrzeżnych płycizn,
• żurawia - którego klangor słychać tu od wczesnej wiosny,
• pliszkę cytrynową - rzadki gatunek gnieżdżący się w Bece od 1995 roku,
• błotniaka stawowego, łąkowego i zbożowego - wszystkie trzy gatunki bywały tu obserwowane jako lęgowe,
• kropiatkę, zielonkę, bąka i szlachara - ptaki rzadkie, związane z trzcinowiskami i wodami przybrzeżnymi.

Osobnym rozdziałem jest historia biegusa zmiennego z podgatunku atlantyckiego (Calidris alpina schinzii). Jeszcze niedawno Beka stanowiła jedno z największych w Polsce miejsc lęgowych tego ptaka, z populacją sięgającą około 50 par. Po zaprzestaniu wypasu w latach dziewięćdziesiątych łąki zarosły trzciną i biegus zmienny niemal zniknął z tutejszych lęgowisk. Jego powrót jest dziś jednym z głównych celów ochrony czynnej prowadzonej przez OTOP.

Drugą grupę stanowią goście, którzy zaglądają tu przelotem lub na zimowanie. Wśród nich:

• łabędzie krzykliwe i nieme - widowiskowe stada, najliczniejsze jesienią i zimą,
• batalion, kwokacz, kamusznik oraz różne gatunki biegusów i kulików - zatrzymują się na rozlewiskach w czasie wędrówek,
• bielik - pojawia się regularnie, zwłaszcza zimą, gdy łąki są częściowo zalane,
• kaczki morskie związane z wodami Zatoki, takie jak lodówka, ogorzałka, gągoł, bielaczek, nurogęś i czernica,
• kormorany - w dużych stadach żerują w pobliżu brzegu.

Wiosna, lato, jesień, zima. Kiedy najlepiej odwiedzić Bekę?

Beka jest piękna w każdej porze roku, ale każda z nich pokazuje zupełnie inne oblicze rezerwatu, więc warto z góry wiedzieć, czego szukamy. Wczesna wiosna, czyli przełom lutego i marca, to czas powrotów. Na rozlewiskach pojawiają się stada gęsi, łabędzi i kaczek, słychać pierwsze klangoryny żurawi, a w tle widać jeszcze wodę miejscami sięgającą wału przeciwsztormowego. To moment, w którym warto zabrać kalosze, bo część ścieżki potrafi być dosłownie rozmokła.

Od marca do końca lipca obowiązuje sezon lęgowy i to bardzo istotna informacja dla każdego, kto planuje wycieczkę. W tym okresie część ścieżki edukacyjnej prowadząca w głąb rezerwatu jest zamknięta, by nie płoszyć ptaków wysiadujących jaja i karmiących pisklęta. Nie oznacza to jednak, że nie ma czego oglądać. Wręcz przeciwnie. To właśnie wiosną i wczesnym latem rezerwat tętni życiem najmocniej. Z wieży widokowej i z pozostałej, dostępnej części trasy widać krwawodzioby, czajki, ostrygojady, a przy odrobinie szczęścia także pliszkę cytrynową albo polującego błotniaka.

Lato w Bece to czas pasącego się bydła i kwitnących słonaw. Łąki nabierają barw, w trawach kryją się młode ptaki, a po południu często wieje porządny morski wiatr, który skutecznie odgania komary. Jest to też okres, w którym warto wybrać godziny poranne lub wieczorne, bo ptaki są wtedy najbardziej aktywne, a światło wprost wymarzone dla fotografów.

Złota jesień w wielu osobach budzi zachwyt największy. Od września do listopada przez Bekę przewalają się ogromne stada ptaków wędrownych, które zatrzymują się tu na żerowanie przed dalszą drogą na południe i zachód Europy. Powietrze pachnie morzem, trawy żółkną, a na horyzoncie widać Półwysep Helski wyraźniej niż latem. To moim zdaniem najlepszy moment na pierwszą wizytę.

Zima ma w sobie surowy, niemal arktyczny klimat. Łąki są często zalane, brzeg bywa oblodzony, a na rozlewiskach gromadzą się łabędzie, gęgawy, łyski i bieliki. Trzeba ubrać się ciepło, zaplanować krótszy spacer i pamiętać, że dni są krótkie. W zamian dostaniemy widoki, których w sezonie nie da się zobaczyć, oraz prawie pełną ciszę przerywaną tylko wiatrem i ptakami.

Autor zdjęcia: Aneta p

Jak dojechać do rezerwatu Beka?

Beka leży idealnie pomiędzy dwoma popularnymi miejscowościami nad Zatoką Pucką, więc dojazd jest naprawdę prosty z każdej strony. Z Pucka najwygodniej ruszyć na południowy wschód, w kierunku Osłonina i Rzucewa, a dalej polnymi drogami w stronę ujścia Redy. Samochodem to kwestia kilkunastu minut, rowerem około półgodzinna trasa, w dużej części pokrywająca się z wyznakowanymi szlakami rowerowymi wokół Zatoki. Z Mechelinek i Rewy dojazd jest jeszcze krótszy. Wystarczy kierować się ulicą Morską na północ, zaparkować w okolicy wejścia do rezerwatu i już po kilku minutach marszu jesteśmy przy drewnianej wieży widokowej, która stanowi naturalny początek ścieżki edukacyjnej.

Jeśli chcesz wycisnąć z tej okolicy więcej niż jeden poranny spacer, warto zostać na noc. Dobrym wyborem są apartamenty BlueApart w Pucku i Mechelinkach, dzięki którym po wizycie w rezerwacie wracasz prosto do komfortowego mieszkania z widokiem na Zatokę Pucką.